Miejsca związane z pobytem Mikołaja Kopernika na Warmii

Wzgórze Katedralne we Fromborku

Należy do zabytków najwyższej klasy. Wielokrotnie niszczone i przebudowywane, zachowało podstawowe elementy średniowiecznego założenia architektonicznego. Wyjątkową rangę tego miejsca podnosi postać Mikołaja Kopernika, który spędził tu z przerwami aż 29 lat życia (a w samej katedrze został dwukrotnie pochowany). Na wzgórzu znajdują się:

  • Bazylika Katedralna pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Andrzeja Apostoła – najstarsza budowla fromborskiego wzgórza. Zbudowana w latach 1329-1388. Najważniejsza zabytki w katedrze to: późnogotycki poliptyk (do połowy XVIII w. ołtarz główny), ufundowany w 1504 r. przez biskupa Łukasza Watzenrodego, kamienny portal w kruchcie zachodniej (XIV w.), epitafium kanonika Bartłomieja Boreschowa (powstałe po 1426 r.), krucyfiks z końca XV w. w łuku tęczowym, fragmenty stalli gotyckich w prezbiterium, gotyckie płyty nagrobne oraz epitafium Mikołaja Kopernika z połowy XVIII w.;
  • Dawny pałac biskupi – budowla gotycko-barokowa położona w południowo-wschodnim narożniku Wzgórza Katedralnego. Spłonął w 1945 r., odbudowany w latach 1965-1970. Obecnie mieści główne sale ekspozycyjne Muzeum Mikołaja Kopernika.
  • Dzwonnica (zwana Wieżą Radziejowskiego) – najwyższa budowla Wzgórza Katedralnego (XVI-XVII w.). Spłonęła w 1945 r., odbudowana w latach 1972-1973. W przyziemiu mieści się muzealne planetarium. W dzwonnicy zawieszone jest Wahadło Foucaulta – przyrząd do obserwacji ruchu wirowego Ziemi. Na wysokości 70 m n.p.m. znajduje się taras widokowy, z którego można podziwiać panoramę okolic Fromborka.
  • Wieża Kopernika – najstarszy element fortyfikacji Wzgórza Katedralnego. Zbudowana przed 1400 r. Wyższe kondygnacje były wielokrotnie przebudowywane w XV-XVIII w. Spalona w 1945 r., rekonstruowana do 1965 r. W latach 1504-1543 wieża była własnością Mikołaja Kopernika. Dziś znajduje się w niej ekspozycja pt. Gabinet uczonego doby renesansu. Wystrój zabytkowego wnętrza nawiązuje do pracowni Mikołaja Kopernika.
  • Brama Południowa.
  • Kanonie wewnętrzne.

Zamek Biskupów Warmińskich w Lidzbarku Warmińskim

Powstał w połowie XIV w., po przeniesieniu do Lidzbarka głównej siedziby biskupów warmińskich z Ornety. Będąc „prawą ręką” swojego stryja, biskupa warmińskiego Łukasza Watzenrodego, Mikołaj Kopernik mieszkał tu w latach 1503-1510.

Zamek Kapituły Warmińskiej w Olsztynie

Kapituła warmińska rozpoczęła jego budowę prawdopodobnie w 1346 r. Prace przebiegały w kilku etapach. Ostateczny, znany dziś kształt, zamek przybrał na przełomie XIV i XV w. Gmach główny przyjął wówczas formę trójkondygnacyjnego ceglanego budynku, do którego od dziedzińca przylegały piętrowe krużganki. Zamek często przechodził z rąk do rąk. Dopiero w 1466 r., na mocy pokoju toruńskiego, Olsztyn wraz z całą Warmią przyłączono do Polski. Z początkiem XVI w. przebudowano zamkowe wnętrza w części południowo-zachodniej, powstały też nowe sklepienia w budynku mieszkalnym i kaplicy. Być może prace te prowadzono pod okiem Mikołaja Kopernika, który w okresie 1516-21 (z roczną przerwą) mieszkał na zamku, pełniąc funkcję administratora dóbr Kapituły Warmińskiej. Wybitny uczony dowodził też skuteczną obroną twierdzy przed atakiem krzyżackim (styczeń 1521 r.).

Obecnie na zamku mieści się Muzeum Warmii i Mazur. Osobne miejsce zajmuje w nim stała wystawa biograficzna poświęcona Mikołajowi Kopernikowi, prezentowana w komnacie wielkiego astronoma. Największym „cymesem” muzeum jest tablica astronomiczna – jedyny na świecie przyrząd własnoręcznie wykonany przez tego, który „wstrzymał Słońce” (nawiasem mówiąc: to właśnie na olsztyńskim zamku Kopernik zaczął spisywać swoje epokowe dzieło „O obrotach sfer niebieskich”). Ze względu na „ograniczenia lokalowe” nie mógł tu zbudować płyty obserwacyjnej, jaką posiadał w swoim ogrodzie we Fromborku (ustawiał na niej instrument zwany kwadrantem), opracował więc konstrukcję nowego przyrządu astronomicznego. To tablica o wymiarach 140 cm x 705 cm pracowicie wyrysowana na tynku ściennym w zamkowym krużganku.

Pomnik Mikołaja Kopernika we Fromborku

Stanął u stóp Wzgórza Katedralnego w 1973 r., w pięćsetną rocznicę urodzin wielkiego uczonego. W konkursie ogłoszonym w 1970 r. zwyciężył rzeźbiarz Mieczysław Welter, twórca m.in. pomników Konopnickiej we Wrześni i Chopina w Słupsku, monumentu w Muzeum Martyrologii Alianckich Jeńców Wojennych w Żaganiu i pomnika ofiar obozu zagłady w Policach. Sześciometrowa figura z brązu stanęła na trzymetrowym granitowym cokole. W tydzień po odsłonięciu pomnika we Fromborku, jego zmniejszona, czterometrowa stanęła też w jednym z największych parków stolicy Meksyku.

Pomnik Mikołaja Kopernika w Olsztynie

W 1871 r. Andrzej Samulowski apelował o wzniesienie w Olsztynie pomnika Mikołajowi Kopernikowi. Ponownie pomysł ten zgłosił w 1903 r. ks. Bernhard Gigalski (w czasie obchodów 550-lecia nadania Olsztynowi praw miejskich). W następnym roku rozpoczęła się zbiórka pieniędzy. Pomnik w 1914 r. wykonał berliński rzeźbiarz Johannes Götz. Uroczystość odsłonięcia odbyła się w listopadzie 1916 r.. Popiersie Kopernika na cokole zostało umieszczone pod architektonicznym baldachimem w stylu neogotyckim. Zwieńczeniem całości był czterospadowy dach z wieżyczkami w rogach. Popiersie stanęło przed zamkiem, na rogu obecnych ul. Zamkowej i Okopowej. Przed wkroczeniem Armii Czerwonej pomnik zdemontowano i ukryto w piwnicy zamku. W maju tego samego roku popiersie umieszczono na cokole z drugiej strony zamku, na skwerze, gdzie stoi po dziś dzień. Był to pierwszy pomnik w powojennym Olsztynie. Niemiecki napis zastąpiono polskim: „Obrońcy grodu olsztyńskiego przed najeźdźcą krzyżackim. Wielkiemu Polakowi Mikołajowi Kopernikowi – wdzięczni rodacy”.

„Ławeczka Kopernika” w Olsztynie

Niezwykle popularną wśród olsztynian i turystów „Ławeczkę Kopernika” przy ul. Zamkowej odsłonięto w 2003 r. z okazji jubileuszu 650-lecia miasta. Rzeźba, przy której można usiąść, przedstawia postać astronoma spoglądającego w górę i zwróconego w stronę zamku. Kopernik jest ubrany w charakterystyczną, powłóczystą szatę, w dłoniach trzyma astrolabium i zwój notatek. Autorką rzeźby jest Urszula Szmyt.

Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne

Olsztyńskie Planetarium (Al. Piłsudskiego 38) to również „pomnik” – obiekt wybudowany w hołdzie Mikołajowi Kopernikowi i uroczyście otwarty 19 lutego 1973 r., w 500. rocznicę urodzin wielkiego astronoma. Jeden z najbardziej rozpoznawalnych obiektów Olsztyna, druga co do wielkości tego typu instytucja w Polsce. Główną formą działalności planetarium są programy astronomiczne, które rocznie ogląda kilkadziesiąt tysięcy osób. Dzięki skomplikowanemu systemowi rzutników widzowie mają możliwość obserwowania projekcji rozgwieżdżonego nieba oraz ciekawych zjawisk astronomicznych. W planetarium, podobnie jak na zamku, można oglądać też zrekonstruowane instrumenty pomiarowe Kopernika (oryginalne się nie zachowały). W 2010 r. planetarium pozyskało znaczące środki z Unii Europejskiej, za które ma zakupić najnowocześniejszy cyfrowy sprzęt do projekcji full dome.

Nieopodal planetarium, w dawnej wieży ciśnień, znajduje się Obserwatorium Astronomiczne (ul. Żołnierska 13). W pogodne wieczory i noce przez zainstalowane tam teleskopy można obserwować niebo nad Olsztynem. W 2010 r. planetarium pozyskało środki z Unii Europejskiej. Dzięki dotacji wieża obserwatorium będzie iluminowana. Obserwatorium wzbogaci się też o projektory do prezentacji multimedialnych, info-kioski z panelami dotykowymi, specjalistyczny „astrobus” do pokazów astronomicznych w terenie oraz windę dla osób niepełnosprawnych.

Federacja Miast Kopernikowskich

Ze względu na doniosłość działalności Mikołaja Kopernika w Olsztynie, stolica województwa od 1983 r. została ustanowiona siedzibą Federacji Miast Kopernikowskich, czyli zrzeszenia miast związanych z życiem i działalnością wybitnego humanisty. Oprócz Olsztyna należą do niej: Bolonia, Frombork, Grudziądz, Kraków, Lidzbark Warmiński, Toruń i Włocławek.

Szlak Kopernikowski

Wędrując szlakiem oznaczonym kolorem czerwonym, natkniemy się na większość miejsc i obiektów związanych z bytnością Mikołaja Kopernika na Warmii. Trasa, której długość w województwie warmińsko-mazurskim liczy ponad 230 km, bierze swój początek przy Wysokiej Bramie w Olsztynie. „Olsztyński” odcinek szlaku ma długość ponad pięć km i świetnie nadaje się na piesze wędrówki. W całości „Szlak Kopernikowski” to jedna z czterech tras samochodowych wyznaczonych i oznakowanych przez Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego w ramach unijnego projektu „Znakowanie turystyczne regionu Warmii i Mazur” (2009-2011). Trasa szlaku biegnie przez następujące miejscowości: Olsztyn – Dywity – Brąswałd – Dobre Miasto – Głotowo – Smolajny – Lidzbark Warmiński – Ignalin – Babiak – Krosno – Orneta – Pieniężno – Pakosze – Braniewo – Frombork – Pogrodzie – Tolkmicko – Kadyny – Wysoczyzna Elbląska.