Lokacje Mikołaja Kopernika

W zbiorach archiwum Kapituły Warmińskiej we Fromborku – szczęśliwie unikając przez wieki zagłady, która niestety dotknęła większość rękopiśmiennej spuścizny Mikołaja Kopernika – „uchował się” autentyczny rękopis wielkiego uczonego z lat 1516-1521 – tzw. Locationes mansorum desertorum („Lokacje Łanów Opuszczonych”). Rękopis obejmował 15 wąskich, wydłużonych („notesowych”) stron zapisanych ręką Kopernika, ówczesnego administratora dóbr Kapituły Warmińskiej. Zapisy dotyczyły transakcji majątkowych chłopów, przede wszystkim osadzania ludności na opuszczonych gruntach w okolicach Olsztyna i Pieniężna.

Pierwszym badaczem, który zwrócił uwagę na „osadniczą misję” Kopernika był Franz Hipler, który w 1873 r. (400-lecie urodzin Kopernika) odnotował ją w swoich Regesta Copernicana. 10 lat później w swojej biografii Kopernika temat rozwinął Leopold Prowe; poruszali go również inni badacze, m.in. J. Dmochowski, J. Wasiutyński, H. Schmauch, J. Sikorski. Dziś w zbiorach archiwum Archidiecezji Warmińskiej, które w 1957 r. przejęło zbiory fromborskie, znajdują się dwie oryginalne strony rękopisu Kopernika.

Aby nakreślić okoliczności powstania „Lokacji…”, należy poświęcić kilka słów stosunkom gospodarczo-społecznym i administracyjnym na obszarach administrowanych przez Kapitułę Warmińską na początku XVI w. Począwszy od drugiej połowy XIII w. kapituła była właścicielem dóbr ziemskich obejmujących trzecią część całego obszaru Warmii. Miała zatem wszelkie prawa do dysponowania ziemią i robiła to. Od końca XIII w. lokowała na swych gruntach osadników, głównie chłopów, zakładając wsie czynszowe. Było to trudne zadanie, wymagające ogromnej pracowitości i swoistego zmysłu menedżerskiego. Te cechy posiadał Mikołaj Kopernik, który został administratorem dóbr kapituły 8 listopada 1516 r. (ponowny wybór Kopernika na to stanowisko nastąpił 8 listopada 1520 r.). Potrzeba zasiedlania wiązała się z gorącym okresem wojennym, w czasie którego wielu chłopów w obawie przed najeźdźcami krzyżackimi opuszczało uprawianą ziemię i uciekało w spokojniejsze rejony. Pierwszy zapis lokacyjny Kopernika pochodził z 10 grudnia 1516 r., zaś ostatni z 31 maja 1521 r. Uczony podróżował po Warmii bardzo intensywnie, często zimą i wczesną wiosną, najczęściej w towarzystwie swych polskich służących – chłopca Hieronima i Wojciecha Szebulskiego (Cebulskiego). Byli oni świadkami zapisów dokonywanych przez „szefa”. Ten przydzielał nowemu użytkownikowi tzw. załogę, czyli inwentarz żywy (konie, krowy, świnie), narzędzia rolnicze, zboże na zasiewy. Udzielał też tzw. wolnizny, czyli czasowego zwolnienia z płacenia czynszu. I jeszcze jedna ciekawa informacja na koniec: z zapisów „Lokacji…” jasno wynika, że Kopernik nie tylko znał język polski, ale posługiwał się nim w swej praktyce osadniczej.

Mikołaj Kopernik odbył łącznie 71 podróży do wsi na Warmii (59 w komornictwie olsztyńskim i 12 w pieniężeńskim), z tego w 1516 roku – 2, w 1517 roku – 29, w 1518 roku – 16, w 1519 roku – 19 i w 1521 roku – 6. Poniżej pełna lista miejscowości, które założył na Warmii.

Lokacje Mikołaja Kopernika (w porządku alfabetycznym):

Bartąg – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Stawiguda) założona 26 lutego 1517 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 14 marca 1518 r.

Brąswałd – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Dywity) założona 19 kwietnia 1517 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 22 listopada 1518 r.

Dywity – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Dywity) założona 10 kwietnia 1519 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 11 kwietnia 1519 r.

Gietrzwałd – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Gietrzwałd) założona 6 kwietnia 1519 r.

Gryźliny – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Stawiguda) założona przed 30 stycznia 1517 r.; kolejne zasiedlenia miały tam miejsce 12 lipca 1518 r. i 6 kwietnia 1519 r.

Gutkowo – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś osiedle Olsztyna) założona 30 stycznia 1517 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 27 marca 1518 r.

Jaroty – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś osiedle Olsztyna) założona 6 maja 1521 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 31 maja 1521 r.

Jonkowo – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Jonkowo) założona 10 grudnia 1516 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 26 marca 1518 r.

Kieźliny – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Dywity) założona 31 maja 1519 r.

Klebark Mały – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Purda) założona 4 czerwca 1517 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 29 czerwca 1517 r.

Klebark Wielki – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Purda) założona 29 czerwca 1517 r.; kolejne zasiedlenia miały tam miejsce 28 lutego 1519 r., pomiędzy 31 maja a 14 sierpnia 1519 r., 20 maja 1521 r. i 23 maja 1521 r.

Kumajny – wieś w dawnym komornictwie pieniężeńskim (dziś powiat lidzbarski, gmina Orneta) założona 10 lutego 1517 r.

Likusy – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś osiedle Olsztyna) założona 25 maja 1517 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 6 maja 1521 r.

Linowo – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Purda) założona 23 marca 1517 r.

Lubianka – wieś w dawnym komornictwie pieniężeńskim (dziś powiat braniewski, gmina Pieniężno) założona pomiędzy 3 marca a 21 października 1517 r.

Łajsy – wieś w dawnym komornictwie pieniężeńskim (dziś powiat braniewski, gmina Pieniężno) założona 24 października 1518 r.

Łoźnik – wieś w dawnym komornictwie pieniężeńskim (dziś powiat braniewski, gmina Pieniężno) założona 14 listopada 1518 r.

Ługwałd – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Dywity) założona 23 kwietnia 1517 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 14 sierpnia 1519 r.

Łupstych – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Gietrzwałd) założona 27 marca 1518 r.

Mątki – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Jonkowo) założona 26 marca 1518 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 14 kwietnia 1519 r.

Miłkowo – wieś w dawnym komornictwie pieniężeńskim (dziś powiat lidzbarski, gmina Orneta) założona 21 października 1517 r.

Myki – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Dywity) założona 5 lutego 1517 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 28 lutego 1519 r.

Naglady – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Gietrzwałd) założona 23 marca 1517 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 18 października 1518 r.

Naterki – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Gietrzwałd) założona 10 stycznia 1519 r.

Osetnik – wieś w dawnym komornictwie pieniężeńskim (dziś powiat lidzbarski, gmina Orneta) założona 7 stycznia 1517 r.

Pełty – wieś w dawnym komornictwie pieniężeńskim (dziś powiat braniewski, gmina Pieniężno) założona 11 lutego 1517 r.

Pistki – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś nieistniejąca; okolice Spręcowa w gminie Dywity w powiecie olsztyńskim) założona 3 stycznia 1519 r.

Pluski – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Stawiguda) założona 4 marca 1517 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 23 marca 1517 r.

Porbady – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Jonkowo) założona 8 maja 1517 r.

Radziejewo – wieś w dawnym komornictwie pieniężeńskim (dziś powiat braniewski, gmina Pieniężno) założona 22 października 1518 r.

Redykajny – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś osiedle Olsztyna) założona 6 maja 1521 r.

Skajboty – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Barczewo) założona 5 lutego 1517 r.; kolejne zasiedlenia miały tam miejsce 2 sierpnia 1517 r. i 28 lutego 1519 r.

Słupy – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Dywity) założona 17 maja 1517 r.

Spręcowo – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Dywity) założona pomiędzy 8 a 29 stycznia 1517 r.

Stare Kawkowo – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Jonkowo) założona po 21 marca 1518 r.

Stękiny – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Jonkowo) – data lokacji nieznana.

Sząbruk – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Gietrzwałd) założona 2 marca 1517 r.; kolejne zasiedlenia miały tam miejsce 14 maja 1517 r. i 14 kwietnia 1519 r.

Tomaszkowo – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Stawiguda) założona 4 maja 1518 r.

Wołowno – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Jonkowo) założona 22 maja 1517 r.; kolejne zasiedlenia miały tam miejsce 27 marca 1518 r. i po 14 sierpnia 1519 r.

Wopy – wieś w dawnym komornictwie pieniężeńskim (dziś powiat braniewski, gmina Pieniężno) założona 11 marca 1519 r.; kolejne zasiedlenie miało tam miejsce 12 marca 1519 r.

Wójtowo – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Barczewo) założona 11 grudnia 1516 r.; kolejne zasiedlenia miały tam miejsce 26 marca 1517 r., przed 30 marca 1517 r. i 12 lipca 1517 r.

Zalbki – wieś w dawnym komornictwie olsztyńskim (dziś powiat olsztyński, gmina Dywity) założona 3 maja 1518 r.